Korxonada yomg‘ir suvlarini tozalash: nima uchun bu bilan shug‘ullanish kerak va jarimadan qanday qutulish mumkin

Sanoat maydonchasidagi yomg‘ir kanalizatsiyasi – loyihadagi eng qadrlanmagan qism. Gap tomlar va avtoturargohlar haqida borsa, hamma bosh silkiydi. Yomg‘ir suvi uchun tozalash inshoati kerakligi aytilgandayoq, «Bu oddiy suv-ku, uni nima qilib tozalash kerak?» degan javob eshitiladi. Bu javobning noto‘g‘riligi ekologiya nazoratchilarining birinchi tekshiruvi va olti nolli jarimadan keyin ravshan bo‘ladi.

Zavod, ombor yoki avtobaza hududiga yog‘adigan yomg‘ir – bu osmondan tushayotgan suv emas. Tomdan, keyin asfaltdan, keyin metall lom qo‘yilgan maydondan yoki yuk tushirish nuqtasidan oqib o‘tar ekan, u hamma narsani yig‘adi: neft mahsulotlari, muallaq zarralar, og‘ir metallar, tuzlar, yog‘ izlari. Yomg‘ir qudug‘iga tushgunga qadar suyuqlik XPK va BPK bo‘yicha maishiy oqavadan farq qilmaydigan darajaga yetadi. Ba’zan esa uni bosib ketadi.

O‘zbekiston Davlat Ekologiya qo‘mitasi bunday chiqarishlarga aniq baho beradi: agar korxona yomg‘ir suvini suv havzasi yoki relefga tozalamasdan tashlasa – bu atrof-muhitni ifloslantirish. Yuridik shaxs uchun jarimalar 100 bazaviy hisoblash miqdoridan boshlanadi va takroriy buzilishlarda bir necha barobar oshadi. Bundan tashqari – kamchilik bartaraf etilgunga qadar faoliyatni to‘xtatish. Bir marta tozalash tizimini o‘rnatgan yaxshiroq, har bahorda tekshiruv kutib turgandan ko‘ra.

Aynan nimani tozalash kerak. Sanoat hududidan chiqadigan yomg‘ir suvlari ikki oqimga bo‘linadi – shartli toza (tomlar, gazonlar, dekorativ maydonlar) va ifloslangan (yoqilg‘i shoxobchalari, yuk tushirish, avtoturargohlar, metall saqlash maydonchalari). Birinchisini cho‘ktirgichdan keyin oqizish mumkin. Ikkinchisi to‘liq sxemadan o‘tadi: qum ushlagich → neft ushlagich (gravitatsion yoki koalesentli) → sorbsion filtr. Chiqishda parametrlar normativga to‘g‘ri kelishi kerak: neft mahsulotlari – 0,05 mg/l dan ortiq emas, muallaq zarralar – 3 mg/l gacha, XPK – 30 mg/O₂/l gacha.

Unumdorlik qanday hisoblanadi. SNiP formulasi sodda: sarf = hudud maydoni × oqim koeffitsienti × yomg‘ir intensivligi. Toshkent sharoitida hisoblangan intensivlik – gektariga 90 l/sek, 20 daqiqalik jala uchun. Amaliy misol: 5 gektarli maydon, oqim koeffitsienti 0,7 (asfalt ko‘p). Cho‘qqi sarf – 315 l/sek yoki soatiga 1130 m³. Tozalash inshootining ajratuvchi kamerasi va yig‘ma bakining o‘tkazuvchanligini aynan shu zalpli oqimga mo‘ljallash kerak. 20% xato – bu avariya bypassiga to‘kilish demakdir.

Texnologik variantlar. Eng oddiy yechim – ajratuvchi kamera va otsekatel: toza qism tozalashsiz o‘tadi, iflos qism yig‘iladi va tozalanadi. Kapital xarajatlarni 60-70% ga kamaytiradi. Jiddiyroq variant – to‘liq tsikli modulli stansiya, jumladan ultrabinafsha nur va biofilter. U korxona birinchi kategoriyali suv havzasi yaqinida bo‘lganda yoki suvni hududni sug‘orishga qayta ishlatish talab qilinganda o‘rnatiladi.

Loyihalash bosqichida nimalarni hisobga olish muhim. Birinchidan – nishablik va reja. Yomg‘ir tarmog‘i tozalash inshootiga bosim ostida kelsa, qo‘shimcha so‘ndirish kamerasi kerak bo‘ladi. Ikkinchidan – mavsumlilik. Sarfning eng ko‘pi mart-aprelga, eng kami iyul-avgustga to‘g‘ri keladi. Tozalash inshoati yozda oqava suvsiz qolmasligi kerak – aks holda biologik qism nobud bo‘ladi. Uchinchidan – qor. Martda tomlar va maydonlardan tuz va muzga qarshi reagentlar ko‘p bo‘lgan erish suvlari oqadi; sorbsion filtrlar bunday cho‘qqilarga faqat regeneratsiyasi bo‘lganda chidaydi.

Byudjet bo‘yicha mo‘ljal. 500-1000 m² avtoturargoh uchun lokal tizim – 30-50 mln so‘m. 2 gektargacha bo‘lgan o‘rtacha ishlab chiqarish uchun modul – 120-200 mln so‘m. 5 gektardan katta yirik korxona uchun to‘liq majmua – 400 mln so‘mdan yuqori, montaj bilan. Muddatlar – oddiy tizim uchun 1,5 oydan, ekologik ekspertizasi bilan to‘liq loyiha uchun esa 4-5 oygacha.

Xulosa. Yomg‘ir suvlarini tozalash inshoati – bu «jarimadan sug‘urta» emas, balki sanoat obyektining muhandislik infratuzilmasidagi oddiy tugun. To‘g‘ri loyihalanganda u 20 yil davomida ishlab chiqarishning asosiy tsikliga aralashmasdan ishlaydi, ekologik da’volar xavfini olib tashlaydi, ba’zi hollarda esa hududni sug‘orish uchun qaytariladigan suv beradi – bu ham pul degani.